Waarom leest Sam zo goed, maar begrijpt hij de tekst niet?
Lezen is denken
De vaak vergeten rol van executieve functies bij tekstbegrip
Sam zit in groep 6. Hij leest vlot, maakt nauwelijks fouten en leest met een prettige intonatie. Wanneer de leerkracht hem een tekst hardop laat lezen, klinkt het alsof hij precies begrijpt wat er staat. Maar zodra ze met hem in gesprek gaat over de inhoud, ontstaat een ander beeld. Sam kan losse feiten uit de tekst terugvinden, maar heeft moeite om verbanden te leggen, verklaringen te geven en conclusies te trekken.
Hoe kan het dat een leerling technisch goed leest, maar toch moeite heeft met tekstbegrip?
In het onderwijs zoeken we de verklaring vaak in een beperkte woordenschat, onvoldoende achtergrondkennis of moeite met begrijpend-leesstrategieën. Terecht, want deze factoren spelen een belangrijke rol. Maar er is nog een andere factor die aandacht verdient: de executieve functies die leerlingen tijdens het lezen inzetten.
Begrijpend lezen is meer dan woorden begrijpen
Wanneer we lezen, doen onze hersenen veel meer dan letters herkennen en woorden betekenis geven. We verbinden informatie uit verschillende zinnen, halen eerder gelezen informatie terug, leggen verbanden met wat we al weten en passen onze interpretatie aan wanneer nieuwe informatie daarom vraagt.

Stel dat Sam een tekst leest over de gevolgen van ontbossing. In de eerste alinea staat dat bomen met hun wortels de bodem vasthouden. Verderop leest hij dat hevige regenval in ontboste gebieden vaker tot aardverschuivingen leidt.
Om het verband te begrijpen, moet Sam de informatie over boomwortels vasthouden, verbinden met de nieuwe informatie over regenval en daaruit afleiden waarom het verdwijnen van bomen gevolgen heeft voor de bodem.
Dat vraagt niet alleen om kennis van de natuur, maar ook om verschillende denkprocessen die samenwerken.
Kelly B. Cartwright beschrijft in haar boek Executive Skills and Reading Comprehension (2023) hoe executieve functies een belangrijke bijdrage leveren aan succesvol tekstbegrip. Ze helpen lezers hun aandacht, informatieverwerking en denkactiviteiten doelgericht aan te sturen.
Wat zijn executieve functies?
Executieve functies zijn cognitieve processen waarmee we ons denken en handelen reguleren. Ze helpen ons om doelen te stellen, informatie vast te houden, onze aandacht te richten, keuzes te maken en ons gedrag aan te passen wanneer de situatie daarom vraagt.
Bij lezen zijn verschillende executieve functies betrokken.
Planning helpt een leerling om doelgericht te lezen. De lezer weet wat hij uit de tekst wil halen en stemt zijn aanpak daarop af.
Organisatie ondersteunt het ordenen van informatie en het herkennen van verbanden en tekststructuren.
Cognitieve flexibiliteit maakt het mogelijk om tussen verschillende soorten informatie te schakelen en een eerdere interpretatie bij te stellen.
Werkgeheugen helpt om informatie vast te houden terwijl nieuwe informatie wordt verwerkt en verbonden met wat eerder is gelezen.
Inhibitie zorgt ervoor dat de lezer minder relevante informatie en afleidende gedachten kan onderdrukken.
Sociaal begrip helpt om gedachten, gevoelens, bedoelingen en perspectieven van anderen te begrijpen. Dat speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol bij het lezen van verhalen.
Deze functies werken niet afzonderlijk. Tijdens het lezen worden ze voortdurend in samenhang ingezet.
Waarom technisch goed lezen niet voldoende is
Lange tijd is begrijpend lezen vooral benaderd vanuit twee belangrijke componenten: woordherkenning en taalbegrip. Deze vormen ook de basis van het bekende Simple View of Reading-model.
Dat model helpt verklaren waarom leerlingen die moeite hebben met technisch lezen of taalbegrip ook problemen kunnen ervaren met tekstbegrip.
Maar wat gebeurt er wanneer beide vaardigheden voldoende ontwikkeld lijken en een leerling toch niet goed begrijpt wat hij leest?
Cartwright beschrijft onderzoek naar leerlingen die technisch voldoende vaardig lezen, maar desondanks zwak presteren op tekstbegrip. Bij een deel van deze leerlingen blijken problemen met executieve functies samen te hangen met hun begripsproblemen.
Dat betekent niet dat zwak tekstbegrip automatisch wordt veroorzaakt door onvoldoende ontwikkelde executieve functies. Ook de moeilijkheid van de tekst, de beschikbare achtergrondkennis, woordenschat en andere taalvaardigheden blijven van belang.
Wel laat dit onderzoek zien dat we breder moeten kijken naar wat een leerling tijdens het lezen daadwerkelijk doet.
Wat gebeurt er bij Sam?
Laten we teruggaan naar Sam en de tekst over ontbossing.
Sam leest de eerste alinea goed. Hij begrijpt dat bomen wortels hebben en dat die wortels de grond vasthouden. Wanneer hij enkele alinea's later leest over aardverschuivingen, is de eerdere informatie echter niet meer voldoende beschikbaar in zijn werkgeheugen.
Daardoor legt hij het verband tussen beide alinea's niet.
Misschien richt Sam zijn aandacht vooral op de afzonderlijke zinnen en minder op de samenhang tussen die zinnen. Of misschien blijft hij vasthouden aan een eerste interpretatie, ook wanneer nieuwe informatie vraagt om een andere verklaring.
Dit zijn mogelijke verklaringen. Alleen door goed te observeren en met Sam over zijn denken te praten, kunnen we ontdekken wat er werkelijk gebeurt.
Een leerling kan dus afzonderlijke zinnen begrijpen, zonder een samenhangend beeld van de volledige tekst op te bouwen.
En juist dat samenhangende beeld is essentieel voor diepgaand tekstbegrip.
De rol van de leerkracht: denkprocessen zichtbaar maken
Wat betekent dit voor onze leeslessen?
Allereerst dat we leerlingen niet alleen moeten vertellen wat ze moeten begrijpen, maar ook zichtbaar moeten maken hoe een lezer tot begrip komt.
Een krachtige manier om dit te doen is modelling: de leerkracht denkt hardop voor en laat zien hoe informatie uit een tekst wordt verwerkt.
Bij de tekst over ontbossing kan de leerkracht bijvoorbeeld zeggen:
'Ik lees hier dat de wortels van bomen de grond vasthouden. Dat onthoud ik even, want ik denk dat dit belangrijk is voor wat hierna komt.'
Even later:
'Nu lees ik dat er na het kappen van bomen vaker aardverschuivingen ontstaan. Ik denk terug aan wat ik eerder las over de wortels. Als die wortels verdwijnen, wordt de grond minder goed vastgehouden. Daardoor kan de grond bij hevige regen gemakkelijker wegspoelen of verschuiven.'
De leerkracht laat hiermee zien hoe een lezer eerdere informatie actief ophaalt, vasthoudt en verbindt met nieuwe informatie.
Vervolgens kunnen leerlingen dit samen oefenen.
'Wat lazen we eerder over de wortels? Bespreek met je maatje hoe die informatie helpt om deze alinea te begrijpen.'
Een eenvoudige steunzinsstructuur kan helpen:
'Eerder las ik dat ... Nu lees ik dat ... Daardoor begrijp ik dat ...'
Zo ondersteunen we niet alleen het tekstbegrip, maar ook de denkprocessen die daarvoor nodig zijn.
Kennis blijft de basis
Het is belangrijk om hierbij een onderscheid te maken.
Executieve functies helpen leerlingen om informatie te verwerken en te verbinden, maar ze kunnen ontbrekende kennis niet vervangen.
Wanneer Sam niet weet wat boomwortels doen of wat een aardverschuiving is, wordt het moeilijk om het verband tussen beide verschijnselen te begrijpen. Hoe goed zijn werkgeheugen of cognitieve flexibiliteit ook functioneert.
Daarom is kennisrijk leesonderwijs zo belangrijk.
Door binnen samenhangende thema's meerdere teksten over een onderwerp te lezen, bouwen leerlingen geleidelijk een steeds rijker kennisnetwerk op. Nieuwe informatie kan daardoor gemakkelijker worden verbonden met wat ze eerder hebben geleerd.
Tegelijkertijd kunnen leerkrachten tijdens deze lessen expliciet ondersteunen hoe leerlingen informatie vasthouden, ordenen, vergelijken en met elkaar verbinden.
Kennisopbouw en het ondersteunen van executieve functies versterken elkaar.
Anders kijken naar leerlingen die moeite hebben met tekstbegrip
Het werk van Cartwright nodigt ons uit om nauwkeuriger te kijken naar leerlingen zoals Sam.
Wanneer een leerling een tekst niet goed begrijpt, kunnen we onszelf verschillende vragen stellen:
Beschikt deze leerling over voldoende achtergrondkennis en woordenschat?
Begrijpt de leerling de afzonderlijke zinnen?
Kan de leerling eerder gelezen informatie terughalen en verbinden met nieuwe informatie?
Herkent de leerling verbanden tussen alinea's?
Merkt de leerling wanneer een eerdere interpretatie niet meer klopt?
Kan de leerling uitleggen hoe hij tot een conclusie is gekomen?
Het antwoord op deze vragen helpt om gerichter ondersteuning te bieden.
Niet iedere leerling die moeite heeft met tekstbegrip heeft immers dezelfde ondersteuning nodig.
Lezen is denken
Goed lezen is een complex samenspel van woordherkenning, taalbegrip, achtergrondkennis en executieve functies.
Leerlingen moeten tijdens het lezen voortdurend informatie selecteren, vasthouden, verbinden, controleren en waar nodig hun interpretatie aanpassen.
Dat vraagt om onderwijs waarin leerlingen niet alleen teksten lezen en vragen beantwoorden, maar waarin de leerkracht het denken tijdens het lezen expliciet zichtbaar maakt.
Misschien moeten we daarom bij leerlingen zoals Sam niet alleen vragen: 'Begrijpt hij wat hij leest?'
Maar ook: 'Welke denkprocessen heeft hij nodig om tot begrip te komen, en hoe kunnen we hem daarbij ondersteunen?'
Daar ligt een belangrijke kans om ons leesonderwijs verder te verdiepen.
Bron
Cartwright, K. B. (2023). Executive Skills and Reading Comprehension: A Guide for Educators (2e editie). The Guilford Press.
Dit artikel is het eerste deel van de serie 'Lezen is denken', over de rol van executieve functies bij tekstbegrip.
Volgend artikel: Lezen met een doel: hoe planning en organisatie het tekstbegrip ondersteunen.



Opmerkingen